Wat is een Choral Evensong

De evensong is een vorm van getijdengebed en is ontworpen tijdens de Engelse Reformatie in de zestiende eeuw. De wortels van de getijden liggen in de vroege kerk. Het dagelijks gebed van de eerste christengemeenten was ontleend aan de joodse tempeldienst in Jeruzalem. De psalmen namen een belangrijke plaats in. Het zogenaamde getijdengebed kreeg een vaste vorm in de kloosters en kende acht verschillende gebedsmomenten verspreid over de dag, zoals de vespers (aan het begin van de avond) en de completen (voor het slapen gaan). In de vespers klonk (en klinkt) de Lofzang van Maria en in de completen de Lofzang van Simeon. Deze kloosterlijke vorm van dagelijks gebed werd in Engeland in het jaar 597 geïntroduceerd door Augustinus van Canterbury.

Nadat Maarten Luther in 1517 kritiek had geuit op de kerk, maakte tijdens de Engelse Reformatie koning Henry VIII zich in 1534 los van Rome. In vervolg daarop ging Aartsbisschop Thomas Cranmer aandacht besteden aan vernieuwing van de liturgie. Hij voerde, net als Maarten Luther, de volkstaalliturgie in. Het Latijn moest dus vervangen worden door het Engels. Ook werden de kloosters gesloten. Dat betekende het einde van het traditionele kloostergebed. Cranmer bracht het aantal gebedsmomenten terug naar twee per dag: de Matins (een morning prayer of ochtendgebed) en de Evensong (een evening prayer of avondgebed). In de evensong voegde hij de getijden ‘vespers’ en ‘completen’ samen tot één viering. Zo komt het dat in de nieuw ontworpen evensong zowel het Magnificat (de lofzang van Maria) uit de vespers klinkt, als het Nunc dimittis (de lofzang van Simeon) uit de completen.

Vier aspecten uitgewerkt

1. Ruimte – Meestal wordt de evensong in een monumentale kerk, kathedraal of kapel gevierd. De koorbanken of stoelen staan in Engeland in de kloosteropstelling, dat wil zeggen: tegenover elkaar.

2. Muziek – Muziek speelt een belangrijke rol in de choral evensong. Hiervoor is een koor nodig dat affiniteit heeft met kathedrale koormuziek. Ook is een organist nodig en een zingende voorganger. De hymns worden samen met alle aanwezigen gezongen.

Hieronder volgt een uitleg van de muzikale onderdelen:

Preces and responses
De preces zijn korte gebeden die in afwisseling gezongen worden door de voorganger en het koor. De teksten komen uit psalm 51 en psalm 70. De responses volgen later in de dienst, na de canticles, en beginnen met een kleine litanie, vergelijkbaar met het Kyrië. Daarna volgen het Onze Vader, de gebeden door voorzanger en koor en de drie Collects die steeds worden beaamd door het koor met een gezongen ‘Amen’.

Psalms
De psalmen hebben altijd een belangrijke rol gespeeld in het dagelijks gebed van de kerk. In Nederland wordt bij de psalmen al gauw aan het Geneefse psalter gedacht: de 150 psalmen berijmd, in strofische vorm. In de getijden worden de psalmen echter onberijmd gezongen, dicht bij de grondtekst. In Engeland ontstond in de zeventiende eeuw vanuit het gregoriaans een nieuwe muzikale vorm: het zingen van een psalm als chant. De psalm wordt vierstemmig gezongen volgens een harmonische formule, die ieder vers of iedere twee verzen wordt herhaald. Het zingen van een chant heeft door de herhaling een meditatieve werking.

Canticles
De canticles zijn lofzangen of hymnische passages uit de Bijbel buiten de psalmen.‘Canticle’ komt van het Latijnse ‘canticum’ dat ‘lied’ betekent. Talrijke componisten hebben Evening Services, bestaande uit het Magnificat en het Nunc dimittis, gecomponeerd, bijvoorbeeld Henry Purcell of Charles Wood.

Anthem
Een anthem is een zelfstandig koorwerk. De tekst kan een bijbeltekst zijn of een vrije tekst en wordt meestal gekozen bij de tijd van het kerkelijk jaar of bij de lezingen.

Hymn
De hymn, een strofisch lied, is het enige volkszangdeel in de evensong. Een bekende hymn is bijvoorbeeld ‘The Day Thou gavest’, lied 247 in het Liedboek (2013). Het verschilt per plaats en gelegenheid hoeveel hymns er gezongen worden in de evensong.

3. Ritueel – Ritualiteit speelt een belangrijk rol in de evensong. In Engeland is de kathedraal vaak met kaarsen verlicht. De zangers dragen gewaden en het koor schrijdt in processie de kathedraal binnen. Bij het uitspreken van de geloofsbelijdenis keert men het gezicht naar het oosten.

4. Teksten – Een groot deel van de teksten van de evensong staat vast, zoals die van de preces en responses en de canticles. Voor het rooster van de psalmen en lezingen kan men bijvoorbeeld het Book of Common Prayer inzien, of Common Worship.

Voor al deze onderdelen kan het koor putten uit een rijke bibliotheek van (overwegend) Engelse koormuziek uit vijf eeuwen. De gemeente wordt gevraagd actief betrokken te zijn bij de vorm van de liturgie. In Engeland maakt een preek of meditatie geen deel uit van de Choral Evensong, wel kan er helemaal aan het eind een korte sermon worden gehouden, vaak op zondag. Vreemd is dit niet omdat de orde van een Choral Evensong een duidelijke gebedsstructuur heeft met een contemplatief ritme. In Nederland is een uitleg of gesproken meditatie midden in een Choral Evensong soms wel gebruikelijk.

Als u in Engeland wel eens een Choral Evensong heeft bezocht, is het u vast opgevallen dat deze eredienst een vrij formeel karakter heeft. De voorgangers en het koor zijn vaak gekleed in fraaie gewaden, zij betreden en verlaten de kerk in processie onder leiding van een ‘verger’ en de dienst kent sinds 1662 min of meer een vaste liturgie. Deze uiterlijkheden zijn zinvol; zij zijn geen doel op zich, maar dienstig aan het plechtige en sacrale karakter van de eredienst.

Een handboek voor anglicaans ceremonieel verwoordt het als volgt: Als eredienst betekent dat Gods kinderen hun Schepper de lof toezingen dan moet een eredienst dan ook het beste laten zien wat we als mensen te bieden hebben. Dit is geen poging om de perfectie van God te evenaren. Het is een poging om de perfectie van God te vieren. Dit op een ordelijke manier, in prachtige kunst, gevoelige poëzie en hemelse muziek. Dit als een offer aan God. Tot Zijn glorie.